Ο ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΔΙΚΤΑΤΟΡΑΣ

 

Πώς κατακτά την εξουσία, πώς την εδραιώνει και γιατί δεν θέλει να την παραδώσει ποτέ

Ο σύγχρονος δικτάτορας δεν χρειάζεται απαραίτητα στρατιωτική στολή.

Δεν χρειάζεται τανκς στους δρόμους, ούτε να ανακοινώσει ότι καταργεί τη δημοκρατία.

Μπορεί να εμφανιστεί ως σωτήρας. Ως μεταρρυθμιστής. Ως ο μοναδικός άνθρωπος που μπορεί να βάλει τάξη στο χάος.

Υπόσχεται ασφάλεια, σταθερότητα, δικαιοσύνη και επιστροφή της αξιοπρέπειας.

Μιλά στο όνομα του λαού. Καταγγέλλει ένα διεφθαρμένο σύστημα. Υπόσχεται να συγκρουστεί με τις ελίτ.

Όμως υπάρχει μια κρίσιμη διαφορά ανάμεσα σε έναν ηγέτη που θέλει να αλλάξει το σύστημα και σε εκείνον που θέλει να γίνει ο ίδιος το σύστημα.

Ο πρώτος επιδιώκει να χτίσει θεσμούς που θα λειτουργούν και χωρίς αυτόν. Ο δεύτερος επιδιώκει να κάνει τους πάντες να εξαρτώνται από αυτόν.

Ο Πλάτων, στην Πολιτεία, περιέγραψε τη μετάβαση από την ελευθερία στην τυραννία και τον τρόπο με τον οποίο ένας προστάτης του λαού μπορεί να μετατραπεί σε τύραννο.

Σήμερα, οι μηχανισμοί της αυταρχικής εξουσίας έχουν εξελιχθεί.

Αλλά ορισμένα μοτίβα παραμένουν αναγνωρίσιμα.

ΠΡΩΤΟ ΣΤΑΔΙΟ: Η ΕΚΚΑΘΑΡΙΣΗ ΤΩΝ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΩΝ

Το πρώτο πρόβλημα ενός αυταρχικού ηγέτη δεν είναι απαραίτητα οι πολιτικοί αντίπαλοί του.

Είναι οι άνθρωποι που μπορούν να του πουν «όχι».

Ο ανεξάρτητος δικαστής. Ο έντιμος ελεγκτής. Ο δημόσιος λειτουργός που αρνείται να παραβιάσει τον νόμο. Ο επιστήμονας που επιμένει στα δεδομένα. Ο συνεργάτης που δεν θυσιάζει την κρίση του για να διατηρήσει τη θέση του.

Για έναν ηγέτη που επιδιώκει απεριόριστη εξουσία, αυτοί οι άνθρωποι αποτελούν εμπόδια.

Όχι επειδή είναι απαραίτητα εχθροί του.

Αλλά επειδή αναγνωρίζουν κανόνες ανώτερους από τη θέλησή του.

Έτσι αρχίζει η σταδιακή αντικατάσταση της ανεξαρτησίας από την προσωπική πίστη.

Η αξιοκρατία υποχωρεί μπροστά στην υπακοή.

Η κριτική παρουσιάζεται ως υπονόμευση.

Η θεσμική ευθύνη βαφτίζεται απειθαρχία.

Και η διαφωνία μετατρέπεται σε απόδειξη εχθρότητας.

Δεν είναι απαραίτητο να απολυθούν όλοι οι ικανοί άνθρωποι. Αρκεί οι ικανοί που παραμένουν να καταλάβουν ότι η επιβίωσή τους εξαρτάται από τη σιωπή τους.

Ένα σύστημα δεν χρειάζεται να καταργήσει τη συνείδηση. Αρκεί να κάνει το κόστος της συνείδησης πολύ υψηλό.

ΔΕΥΤΕΡΟ ΣΤΑΔΙΟ: Η ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΗΣ ΕΞΑΡΤΗΣΗΣ

Ο σύγχρονος αυταρχικός ηγέτης δεν χρειάζεται μόνο συνεργάτες.

Χρειάζεται ανθρώπους που έχουν πολλά να χάσουν αν πάψει να κυβερνά.

Επιλέγει συχνά πρόσωπα των οποίων η πολιτική, οικονομική ή επαγγελματική επιβίωση συνδέεται με τη δική του εξουσία.

Άλλοι αποκτούν προνόμια.

Άλλοι διορίζονται σε θέσεις που δεν θα μπορούσαν εύκολα να διατηρήσουν ανεξάρτητα.

Άλλοι εμπλέκονται σε αποφάσεις για τις οποίες μπορεί αργότερα να χρειαστεί να λογοδοτήσουν.

Με αυτόν τον τρόπο, η σχέση ηγέτη και συνεργατών παύει να βασίζεται αποκλειστικά σε μια κοινή πολιτική ιδέα.

Μετατρέπεται σε σχέση αμοιβαίας εξάρτησης.

Ο ηγέτης τους προσφέρει προστασία.

Εκείνοι του προσφέρουν υπακοή.

Και όσο περισσότερο ταυτίζουν το προσωπικό τους μέλλον με τη διατήρησή του στην εξουσία, τόσο δυσκολότερο γίνεται να τον αμφισβητήσουν.

Δημιουργείται έτσι ένας μηχανισμός στον οποίο η αφοσίωση ανταμείβεται και η ανεξαρτησία τιμωρείται.

Ο αυταρχικός ηγέτης δεν χρειάζεται να τον αγαπούν όλοι οι συνεργάτες του. Αρκεί να φοβούνται περισσότερο την απουσία του από την παρουσία του.

ΤΡΙΤΟ ΣΤΑΔΙΟ: Ο ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

Εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες διαφορές ανάμεσα στη δικτατορία του παρελθόντος και στον σύγχρονο αυταρχισμό.

Η παλιά δικτατορία μπορούσε να κλείσει μια εφημερίδα.

Η σύγχρονη αυταρχική εξουσία μπορεί να προσπαθήσει να απαξιώσει ολόκληρη την έννοια της ανεξάρτητης ενημέρωσης.

Δεν χρειάζεται πάντα να απαγορεύσει μια είδηση.

Μπορεί να τη θάψει κάτω από χιλιάδες άλλες.

Δεν χρειάζεται να πείσει τους πάντες για ένα ψέμα.

Μπορεί να τους κάνει να αμφιβάλλουν για το αν υπάρχει αλήθεια που μπορεί να εξακριβωθεί.

Χρησιμοποιεί την πόλωση, την επανάληψη, τον φόβο και, όπου διαθέτει τους κατάλληλους μηχανισμούς, την ψηφιακή παρακολούθηση και τη χειραγώγηση της πληροφορίας.

Η τεχνητή νοημοσύνη και τα παραποιημένα οπτικοακουστικά μηνύματα μπορούν να ενισχύσουν τέτοιες πρακτικές.

Ο αντίπαλος δεν παρουσιάζεται απλώς ως κάποιος με διαφορετικές απόψεις.

Παρουσιάζεται ως εχθρός του έθνους, της ασφάλειας ή της κοινωνίας.

Κάθε κρίση μπορεί να γίνει αφορμή για νέες εξουσίες.

Κάθε φόβος μπορεί να γίνει επιχείρημα για λιγότερους ελέγχους.

Και κάθε θεσμός που αντιστέκεται μπορεί να παρουσιαστεί ως μέρος μιας συνωμοσίας.

Σταδιακά, η κοινωνία κινδυνεύει να χωριστεί σε δύο κατηγορίες:

Σε εκείνους που είναι με τον ηγέτη.

Και σε εκείνους που θεωρούνται εχθροί του.

Όταν η πίστη σε ένα πρόσωπο γίνεται το κριτήριο του πατριωτισμού, η δημοκρατική διαφωνία αρχίζει να αντιμετωπίζεται ως προδοσία.

ΤΟ ΤΕΛΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ: Ο ΗΓΕΤΗΣ ΤΑΥΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ

Σε αυτό το σημείο δεν είναι απαραίτητο να καταργηθούν όλες οι εκλογές.

Μπορεί να συνεχίσουν να υπάρχουν κοινοβούλια, δικαστήρια, υπουργεία και συντάγματα.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν οι θεσμοί μπορούν ακόμη να ελέγχουν ουσιαστικά την εξουσία.

Αν οι δικαστές μπορούν να αποφασίζουν ανεξάρτητα.

Αν οι δημοσιογράφοι μπορούν να ερευνούν χωρίς εκφοβισμό.

Αν οι δημόσιοι λειτουργοί μπορούν να εφαρμόζουν τον νόμο χωρίς πολιτικές εντολές.

Αν οι πολίτες μπορούν να διαφωνούν χωρίς να φοβούνται.

Και, κυρίως, αν η κυβέρνηση μπορεί να χάσει την εξουσία μέσα από πραγματικά ελεύθερες και δίκαιες εκλογές.

Γιατί εδώ βρίσκεται η θεμελιώδης δοκιμασία.

Ο δημοκρατικός ηγέτης γνωρίζει ότι η εξουσία είναι προσωρινή και υπόκειται σε περιορισμούς.

Ο δικτάτορας επιδιώκει να μετατρέψει την προσωρινή εξουσία σε μόνιμο δικαίωμα.

Δεν αρκείται στο να κυβερνά το κράτος.

Επιδιώκει να ταυτίσει τη δική του επιβίωση με την επιβίωση του κράτους.

Και τότε γεννιέται το πιο επικίνδυνο αφήγημα:

«Χωρίς εμένα, η χώρα θα καταστραφεί».

Ο φόβος της αλλαγής γίνεται εργαλείο διατήρησης της εξουσίας.

Η εναλλαγή στην κυβέρνηση παρουσιάζεται ως εθνική απειλή.

Και ο ίδιος ο ηγέτης εμφανίζεται ως αναντικατάστατος.

ΤΟ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ

Ο σύγχρονος δικτάτορας μπορεί να μιλά αδιάκοπα για ελευθερία, ενώ περιορίζει τις προϋποθέσεις που την καθιστούν πραγματική.

Μπορεί να επικαλείται τη δικαιοσύνη, ενώ προσπαθεί να ελέγξει εκείνους που την απονέμουν.

Μπορεί να ζητά ενότητα, ενώ καλλιεργεί διαρκώς τον διχασμό.

Μπορεί να ισχυρίζεται ότι υπερασπίζεται τον λαό, ενώ αποδυναμώνει τους θεσμούς που προστατεύουν τον πολίτη απέναντι στην αυθαιρεσία.

Δεν σημαίνει ότι κάθε ισχυρός ηγέτης είναι δικτάτορας ή ότι κάθε σύγκρουση με έναν θεσμό αποτελεί αυταρχισμό.

Το προειδοποιητικό σημάδι είναι η συστηματική συγκέντρωση εξουσίας, η αποδυνάμωση των ανεξάρτητων ελέγχων και η κατάργηση της ουσιαστικής λογοδοσίας.

Η δημοκρατία δεν χάνεται μόνο όταν απαγορεύεται η ψήφος. Μπορεί να διαβρωθεί όταν η ψήφος παύει να μπορεί να αλλάξει πραγματικά εκείνους που κυβερνούν.

Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο μάθημα για την εποχή μας.

Η πραγματική δοκιμασία ενός ηγέτη δεν είναι πόση εξουσία μπορεί να αποκτήσει. Είναι πόση εξουσία δέχεται να περιορίσει, να ελεγχθεί και, όταν έρθει η στιγμή, να παραδώσει.

Γιατί ο ηγέτης υπηρετεί το κράτος.

Δεν είναι το κράτος.

«Η δημοκρατία δεν κρίνεται από το πόσο συχνά την επικαλείται ένας ηγέτης, αλλά από το πόσο την σέβεται όταν του στέκεται εμπόδιο. Γιατί το να είσαι δημοκράτης μόνο όταν σε συμφέρει δεν είναι δημοκρατική αρχή. Είναι πολιτική σκοπιμότητα.»

Και αμέσως μετά το ερώτημά σου:

«Σας θυμίζει κάποιον; Ή μήπως αρκετούς από τους σύγχρονους “α λα καρτ δημοκράτες”;»