Τι είναι ο συλλογικισμός και τι ο ατομικισμός
Ο συλλογικισμός και ο ατομικισμός είναι δύο διαφορετικοί τρόποι να βλέπει μια κοινωνία τη σχέση ανθρώπου και ομάδας. Σε μια συλλογικιστική κοινωνία, ο άνθρωπος νιώθει πρώτα μέλος μιας οικογένειας ή μιας κοινότητας, και μετά άτομο. Οι αποφάσεις παίρνονται σκεπτόμενοι τι είναι καλό για την οικογένεια, όχι μόνο για τον εαυτό του. Σε μια ατομικιστική κοινωνία συμβαίνει το αντίθετο: ο άνθρωπος βλέπει πρώτα τον εαυτό του, τις δικές του επιλογές και τους δικούς του στόχους. Η προσωπική ελευθερία θεωρείται το πιο σημαντικό αγαθό.
Για κάποιον που μεγάλωσε σε πρώην κομμουνιστική χώρα, ο συλλογικισμός δεν είναι θεωρία· είναι κάτι που το έζησε ή το άκουσε από τους γονείς του. Το κράτος έλεγε ότι το «σύνολο» είναι πιο σημαντικό από το άτομο, αλλά στην καθημερινή ζωή η επιβίωση κρατιόταν όρθια χάρη στην οικογένεια και στους ανθρώπους εμπιστοσύνης, όχι χάρη στο κράτος. Γι' αυτόν τον άνθρωπο, το να ζήσει σε μια πιο ατομικιστική χώρα δεν είναι απλώς μια αλλαγή συνήθειας. Είναι σαν να αμφισβητεί έναν τρόπο ζωής που παλιά τον κρατούσε ασφαλή.
Για κάποιον που δεν έζησε κομμουνισμό, ειδικά αν μεγάλωσε σε δυτική χώρα, οι δύο αυτές έννοιες μοιάζουν πιο πολύ με ιδέες από βιβλίο παρά με κάτι που το έχει νιώσει ο ίδιος. Μπορεί να τις έχει ακούσει σε συζητήσεις για ψυχολογία ή για διαφορετικούς πολιτισμούς, αλλά η δική του ζωή —να είναι ανεξάρτητος από νέος, να διαλέγει μόνος του τι θα σπουδάσει, να λέει εύκολα «όχι»— του φαίνεται φυσιολογική, όχι αποτέλεσμα συγκεκριμένης ανατροφής. Γι' αυτό συχνά δυσκολεύεται να καταλάβει γιατί ένας μετανάστης νιώθει ενοχή για μια απόφαση που, στα δικά του μάτια, είναι απλώς προσωπική.
Οι κοινωνίες που έζησαν για δεκαετίες κάτω από κομμουνιστικά καθεστώτα έμαθαν, μέσα από την πολιτική και την κοινωνία, να δίνουν μεγαλύτερη σημασία στο σύνολο παρά στο άτομο. Η δουλειά, η παραγωγή, η ισότητα και η υπακοή στο κράτος παρουσιάζονταν σαν κοινή υπόθεση όλων. Αντίθετα, η προσωπική φιλοδοξία, η προβολή του εαυτού και η οικονομική ανεξαρτησία βλέπονταν συχνά με καχυποψία.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι κοινωνίες αυτές λειτουργούσαν πράγματι ως μια ενωμένη ομάδα. Σε αρκετές πρώην κομμουνιστικές χώρες αναπτύχθηκε ένας πιο «κλειστός» συλλογικισμός: μεγάλη εμπιστοσύνη στην οικογένεια, στους συγγενείς και στους στενούς φίλους, αλλά πολύ μικρή εμπιστοσύνη στο κράτος, στους θεσμούς και στους αγνώστους. Έτσι το «εμείς» δεν σήμαινε όλη την κοινωνία, αλλά «εμείς, η οικογένεια και οι δικοί μας». Η διεθνής έρευνα World Values Survey τοποθετεί αρκετές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης πιο κοντά στις αξίες της επιβίωσης, της ασφάλειας και της υπακοής, ενώ πολλές δυτικές χώρες βρίσκονται πιο κοντά στην ελεύθερη έκφραση και στην προσωπική επιλογή.
Πόσο συλλογικιστικές ή ατομικιστικές ήταν οι πρώην κομμουνιστικές χώρες
Στον παρακάτω πίνακα, όσο πιο χαμηλός είναι ο αριθμός, τόσο πιο συλλογικιστική είναι η χώρα. Όσο πιο ψηλός, τόσο πιο ατομικιστική:
Χώρα
Δείκτης ατομικισμού
Αλβανία
27
Βοσνία και Ερζεγοβίνη
40
Σερβία
42
Ρουμανία
46
Ρωσία
46
Πολωνία
47
Βουλγαρία
50
Ουκρανία
55
Τσεχία
70
Ουγγαρία
71
Σλοβενία
81
Η Αλβανία φαίνεται η πιο συλλογικιστική χώρα του πίνακα: δίνει μεγάλη σημασία στην ευρύτερη οικογένεια, στην πίστη προς την ομάδα και στην υποχρέωση να βοηθάς τους δικούς σου. Παρόμοιες τάσεις, αλλά πιο ήπιες, βλέπουμε στη Βοσνία, στη Σερβία, στη Ρουμανία και στη Ρωσία. Αντίθετα, χώρες όπως η Τσεχία, η Ουγγαρία και ιδίως η Σλοβενία έχουν γίνει με τα χρόνια πιο ατομικιστικές. Αυτό δείχνει ότι ο όρος «πρώην κομμουνιστικές χώρες» δεν περιγράφει έναν ενιαίο πολιτισμό — υπάρχουν μεγάλες διαφορές ανάμεσά τους.
Οι αριθμοί αυτοί δεν είναι ποσοστά και δεν σημαίνουν ότι όλοι οι πολίτες μιας χώρας σκέφτονται με τον ίδιο τρόπο. Χρησιμεύουν μόνο για να συγκρίνουμε χώρες μεταξύ τους. Η ηλικία, η μόρφωση, η περιοχή, η κοινωνική τάξη και οι προσωπικές εμπειρίες μπορούν να κάνουν μεγάλη διαφορά ακόμη και μέσα στην ίδια χώρα.
Οι χώρες υποδοχής: Ευρώπη, Ηνωμένες Πολιτείες και Αυστραλία
Στην ίδια συγκριτική κλίμακα, οι χώρες που δέχτηκαν πολλούς μετανάστες από την Ανατολική Ευρώπη και τα Βαλκάνια εμφανίζουν αυτές τις τιμές:
Χώρα
Δείκτης ατομικισμού
Ελλάδα
59
Ισπανία
51
Ιταλία
53
Πορτογαλία
27
Νορβηγία
69
Σουηδία
71
Ηνωμένες Πολιτείες
60
Ολλανδία
80
Αυστραλία
73
Ηνωμένο Βασίλειο
76
Γερμανία
79
Βλέπουμε ότι η Ελλάδα, η Ισπανία και η Ιταλία, παρότι είναι δυτικές χώρες, βρίσκονται πιο κοντά στη μέση της κλίμακας: κρατούν έντονους οικογενειακούς δεσμούς, αλλά δίνουν ταυτόχρονα σημασία στην προσωπική ευθύνη και στην ατομική επιτυχία. Η Ολλανδία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκονται πολύ πιο ψηλά, δηλαδή είναι πιο ατομικιστικές. Η Νορβηγία και η Σουηδία, αν και σκανδιναβικές χώρες με έντονο κράτος πρόνοιας, δίνουν επίσης μεγάλη βαρύτητα στην προσωπική αυτονομία του κάθε πολίτη — απλώς αυτή η αυτονομία στηρίζεται περισσότερο στο κράτος και λιγότερο στην αγορά, σε σχέση με τις ΗΠΑ.
Η Ιταλία έχει και μια μεγάλη εσωτερική διαφορά: ο Βορράς και τα μεγάλα αστικά κέντρα είναι πιο ατομικιστικά, ενώ ο Νότος παραμένει πιο οικογενειακός και συλλογικιστικός.
Το πρώτο μεγάλο σοκ: η οικογένεια
Ένας μετανάστης από την Αλβανία, τη Ρουμανία, τη Σερβία ή άλλη συλλογικιστική χώρα μπορεί να έχει μεγαλώσει πιστεύοντας ότι οι δικές του αποφάσεις επηρεάζουν όλη την οικογένεια. Το ποιο επάγγελμα θα διαλέξει, ποιον σύντροφο θα έχει, πού θα ζήσει — τίποτα από αυτά δεν θεωρείται καθαρά προσωπική υπόθεση. Υπάρχει η προσδοκία ότι θα βοηθήσει οικονομικά τους γονείς και τα αδέλφια, και ότι θα μείνει πιστός στις ανάγκες της οικογένειας.
Στις πιο ατομικιστικές κοινωνίες, η ερώτηση που κυριαρχεί είναι διαφορετική: «Εσύ τι θέλεις να κάνεις με τη ζωή σου;». Το να μεγαλώσεις σημαίνει να γίνεις οικονομικά ανεξάρτητος, να βάλεις τα δικά σου όρια και να αναλάβεις μόνος σου την ευθύνη της ζωής σου. Για τον μετανάστη, αυτή η ελευθερία μπορεί στην αρχή να φαίνεται συναρπαστική, αλλά συχνά φέρνει και ενοχή — το αίσθημα ότι, επιλέγοντας τον εαυτό του, εγκαταλείπει την οικογένειά του.
Από την προσωπική σχέση στο επίσημο συμβόλαιο
Στις συλλογικιστικές κοινωνίες, η εμπιστοσύνη χτίζεται πρώτα μέσα από τη σχέση, και μετά έρχεται η συνεργασία. Ένας γνωστός, ένας συγγενής ή ένας φίλος μπορεί να λειτουργήσει σαν εγγύηση. Η βοήθεια δεν είναι απλή εξυπηρέτηση· δημιουργεί μια μακροχρόνια ηθική υποχρέωση.
Στη Γερμανία, στο Ηνωμένο Βασίλειο, στην Αυστραλία και στις ΗΠΑ, οι επαγγελματικές σχέσεις είναι συνήθως πιο τυπικές: ο εργαζόμενος προσφέρει συγκεκριμένη δουλειά, πληρώνεται, και αν αργότερα αλλάξει εργοδότη, αυτό δεν θεωρείται προδοσία. Η αξιολόγηση βασίζεται —τουλάχιστον σαν ιδανικό— στην απόδοση και στις ικανότητες, όχι στις προσωπικές γνωριμίες.
Ο μετανάστης μπορεί να νιώσει αυτόν τον τρόπο ψυχρό και απρόσωπο. Ο ντόπιος, αντίθετα, μπορεί να δει το αίτημα για προσωπική βοήθεια σαν ευνοιοκρατία. Οι δύο πλευρές βλέπουν την ίδια κατάσταση μέσα από διαφορετικό πολιτισμικό φίλτρο.
Ελλάδα και Ιταλία: μια πιο ομαλή μετάβαση
Για πολλούς μετανάστες από τα Βαλκάνια και την Ανατολική Ευρώπη, η Ελλάδα και ιδιαίτερα η νότια Ιταλία λειτούργησαν σαν γέφυρες ανάμεσα στους δύο κόσμους. Η οικογένεια, το κοινό τραπέζι, η φιλοξενία, η έντονη έκφραση συναισθημάτων και η αξία των προσωπικών γνωριμιών ήταν στοιχεία σχετικά γνωστά, γι' αυτό το πολιτισμικό σοκ ήταν συνήθως μικρότερο απ' ό,τι θα βίωναν στη Βόρεια Ευρώπη. Παρ' όλα αυτά, έπρεπε ακόμη να προσαρμοστούν σε ένα διαφορετικό οικονομικό και θεσμικό σύστημα: δουλειά, κατοικία, δημόσιες υπηρεσίες.
Στην Ιταλία, η διαφορά ανάμεσα στον Νότο και στον Βορρά ήταν πολύ σημαντική: κάποιος μπορούσε να νιώσει σχετικά οικεία σε μια μικρή πόλη του Νότου, αλλά πολύ πιο μόνος σε ένα βιομηχανικό κέντρο του Βορρά, όπου οι σχέσεις ήταν πιο επαγγελματικές και η καθημερινότητα πιο ατομικιστική.
Γερμανία: κανόνες, ευθύτητα, προσωπική ευθύνη
Στη Γερμανία, το σοκ ήταν συνήθως πιο έντονο. Η κοινωνία δίνει μεγάλη σημασία στην προσωπική υπευθυνότητα, στην τήρηση των συμφωνιών, στην ακρίβεια και στην ευθεία επικοινωνία. Όποιος είχε συνηθίσει να λύνει τα προβλήματά του μέσω γνωριμιών, έπρεπε τώρα να μάθει να εμπιστεύεται διαδικασίες, χαρτιά, ραντεβού και επίσημους κανόνες.
Η γερμανική ευθύτητα μπορούσε εύκολα να παρεξηγηθεί ως αγένεια. Και αντίστροφα: η προσπάθεια να χτίσει κάποιος προσωπική σχέση πριν ξεκινήσει μια δουλειά μπορούσε να θεωρηθεί χάσιμο χρόνου ή έλλειψη επαγγελματισμού.
Ηνωμένο Βασίλειο: ευγένεια χωρίς άμεση οικειότητα
Στη Βρετανία, ο μετανάστης συναντούσε μια κοινωνία πιο ιδιωτική και πιο ατομικιστική. Οι άνθρωποι ήταν ευγενικοί, αλλά αυτό δεν σήμαινε ότι ήθελαν αμέσως στενή φιλία. Η προσωπική ζωή, ο προσωπικός χώρος και η συγκράτηση των συναισθημάτων είχαν ιδιαίτερη σημασία.
Κάποιος συνηθισμένος να επισκέπτεται φίλους χωρίς ιδιαίτερο προγραμματισμό μπορούσε να εκπλαγεί όταν ανακάλυπτε ότι ακόμη και μια απλή συνάντηση έπρεπε να κανονιστεί μέρες νωρίτερα. Η ελευθερία ήταν μεγαλύτερη, αλλά και η καθημερινή μοναξιά μπορούσε να είναι πιο έντονη.
ΗΠΑ και Αυστραλία: «η ζωή σου είναι δική σου»
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η κουλτούρα ενθαρρύνει την προσωπική πρωτοβουλία, την προβολή του εαυτού, την ευκολία στην αλλαγή δουλειάς και την ιδέα ότι ο καθένας είναι κυρίως υπεύθυνος για την επιτυχία ή την αποτυχία του. Για κάποιον που είχε μάθει να σκέφτεται σαν μέλος οικογένειας ή στενής κοινότητας, αυτή η νοοτροπία μπορούσε να δώσει ελευθερία, αλλά και μεγάλη πίεση.
Η Αυστραλία συνδυάζει τον ατομικισμό με πιο ανεπίσημη και ισότιμη κοινωνική συμπεριφορά: περιμένουν από τον καθένα να είναι ανεξάρτητος, να παίρνει πρωτοβουλίες, και να μη στηρίζεται συνέχεια στην οικογένεια ή στο κράτος. Για τους Ευρωπαίους μετανάστες, η μεγάλη απόσταση από την πατρίδα έκανε την απομάκρυνση από την οικογένεια ακόμη πιο αισθητή.
Έλληνες και Ιταλοί μετανάστες στις ΗΠΑ, στην Αγγλία και στην Αυστραλία
Η Ελλάδα και η Ιταλία δεν ήταν ποτέ κομμουνιστικές χώρες, αλλά κρατούν κι εκείνες έναν έντονο οικογενειακό χαρακτήρα. Γι' αυτό οι μετανάστες τους ένιωσαν κι αυτοί ένα δικό τους πολιτισμικό σοκ, πιο ήπιο, όταν μετακόμισαν σε πιο ατομικιστικές χώρες.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι Έλληνες και οι Ιταλοί μετανάστες βρέθηκαν σε μια κοινωνία που εκτιμούσε την προσωπική πρωτοβουλία και την αλλαγή δουλειάς πολύ περισσότερο απ' ό,τι συνήθιζαν. Πολλοί απάντησαν φτιάχνοντας δικές τους κοινότητες («Little Italy», ελληνικές παροικίες γύρω από την εκκλησία και τα σωματεία) που λειτούργησαν σαν μικρά νησιά οικειότητας μέσα σε μια πιο ατομικιστική κοινωνία. Η οικογενειακή επιχείρηση —εστιατόριο, μπακάλικο, μικρό μαγαζί— έγινε ο τρόπος να συνδυαστεί η οικογενειακή αλληλεγγύη με το αμερικανικό όνειρο της ατομικής επιτυχίας.
Στην Αγγλία, το σοκ ήταν πιο δυνατό. Η βρετανική επιφυλακτικότητα και η ανάγκη να κανονίζεις τα πάντα εκ των προτέρων ερχόταν σε αντίθεση με την αυθόρμητη, ζωντανή κοινωνικότητα που ήξεραν από την πατρίδα τους. Η ζεστασιά και η αμεσότητα που θεωρούνταν φυσιολογικές εκεί, στην Αγγλία μπορούσαν να φανούν υπερβολικές ή ενοχλητικές.
Στην Αυστραλία, η μεγάλη απόσταση έκανε ακόμη πιο αναγκαία τη δημιουργία νέων κοινοτήτων. Οι ελληνικές και ιταλικές παροικίες της Μελβούρνης και του Σίδνεϊ έγιναν από τις μεγαλύτερες εκτός Ευρώπης, ακριβώς επειδή η απόσταση από την οικογένεια έκανε πιο επιτακτική την ανάγκη να ξαναχτίσουν ένα «εμείς» στη νέα τους χώρα.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, το κοινό στοιχείο ήταν η προσπάθεια να κρατήσουν ζωντανό τον οικογενειακό πυρήνα — γλώσσα, φαγητό, εκκλησία, γάμοι, βαφτίσεις — μέσα σε κοινωνίες που λειτουργούσαν με βάση το άτομο και το συμβόλαιο, όχι τη σχέση.
Η ματιά των τουριστών: η ίδια λογική, ανάποδα
Η ίδια πολιτισμική λογική εξηγεί γιατί οι τουρίστες εντυπωσιάζονται —θετικά ή αρνητικά— ανάλογα με το από πού έρχονται. Το πόσο «ξένη» φαίνεται μια χώρα σε έναν τουρίστα δεν εξαρτάται μόνο από τη γεωγραφική απόσταση, αλλά κυρίως από την απόσταση ανάμεσα στην κουλτούρα του και σε αυτήν της χώρας που επισκέπτεται, στον άξονα συλλογικισμού–ατομικισμού.
Τουρίστες από τις ΗΠΑ, τη Γερμανία, την Αυστραλία ή την Αγγλία, όταν επισκέπτονται την Ελλάδα ή την Αλβανία, εντυπωσιάζονται συνήθως από τη ζεστασιά, την αυθόρμητη φιλοξενία και την ένταση της κοινωνικής ζωής: αγνώστους που τους καλούν στο τραπέζι τους, οικογένειες που περνούν ώρες μαζί χωρίς ραντεβού, γείτονες που μπλέκονται στην καθημερινότητα ο ένας του άλλου. Κάτι που στην πατρίδα τους θα το θεωρούσαν παρείσφρηση στον προσωπικό τους χώρο, εκεί το ζουν σαν ζεστή φιλοξενία. Ταυτόχρονα, μπορεί να ξενίζονται από τη χαλαρότητα στα ωράρια και στις διαδικασίες, που τους φαίνεται αντίθετη με την ακρίβεια στην οποία έχουν συνηθίσει.
Τουρίστες από την Ελλάδα ή την Αλβανία, όταν ταξιδεύουν προς τη Γερμανία, την Αγγλία, την Αυστραλία ή τις ΗΠΑ, ζουν το αντίθετο: εντυπωσιάζονται από την τάξη, τον σεβασμό στους κανόνες και τον σεβασμό στον προσωπικό χώρο, αλλά συχνά περιγράφουν την εμπειρία σαν «ψυχρή». Η ευγένεια των ντόπιων μπορεί να τους φανεί επιφανειακή, γιατί δεν οδηγεί εύκολα σε πιο στενή επαφή. Η απουσία αυθόρμητων κοινωνικών επαφών μπορεί να τους φανεί σαν αδιαφορία, ενώ στην πραγματικότητα είναι απλώς ένας διαφορετικός τρόπος να οργανώνεις την κοινωνική σου ζωή.
Το συμπέρασμα είναι ότι η εντύπωση ενός τουρίστα δεν είναι μόνο αισθητική —τοπία, φαγητό, αρχιτεκτονική— αλλά βαθιά πολιτισμική. Μετράει, χωρίς να το καταλαβαίνει, την απόσταση ανάμεσα στο δικό του «εμείς ή εγώ» και σε αυτό της χώρας που επισκέπτεται.
Η σύγκρουση των δύο ταυτοτήτων
Πολλοί μετανάστες έμαθαν τελικά να ζουν μέσα σε δύο πολιτισμούς ταυτόχρονα: στη δουλειά υιοθέτησαν την αυτονομία, την τήρηση συμβολαίων και την προσωπική πρωτοβουλία· στο σπίτι κράτησαν την οικογενειακή αφοσίωση, την κοινή ευθύνη και τις παραδόσεις της πατρίδας τους.
Η μεγαλύτερη σύγκρουση εμφανίστηκε συνήθως στη δεύτερη γενιά. Τα παιδιά μεγάλωσαν στη χώρα υποδοχής μαθαίνοντας ότι έχουν το δικαίωμα να επιλέγουν μόνα τους, ενώ οι γονείς συνέχισαν να βλέπουν τις επιλογές τους σαν οικογενειακή υπόθεση. Έτσι, μια απλή απόφαση για σπουδές, δουλειά, σχέση ή μετακόμιση μπορούσε να γίνει σύγκρουση ανάμεσα στο «το χρωστάς στην οικογένεια» και στο «έχεις δικαίωμα στη δική σου ζωή».
Η κοινωνική και οικονομική ένταξη συνήθως βελτιώνεται από γενιά σε γενιά, αλλά τα παιδιά μεταναστών μπορεί ακόμη να αντιμετωπίζουν σύνθετες ταυτότητες, ανάγκη για δικαιοσύνη και εμπειρίες διάκρισης. Ο ΟΟΣΑ τονίζει ότι η ένταξη δεν είναι μόνο ευθύνη του μετανάστη· είναι μια διαδικασία με δύο κατευθύνσεις, που χρειάζεται προσαρμογή από εκείνον, αλλά και αποδοχή και ίση μεταχείριση από την κοινωνία υποδοχής.
Συμπέρασμα
Οι μετανάστες από πρώην κομμουνιστικές χώρες δεν άλλαξαν απλώς τόπο κατοικίας. Πέρασαν από κοινωνίες όπου η επιβίωση στηριζόταν στην οικογένεια και στους ανθρώπους εμπιστοσύνης, σε κοινωνίες όπου το άτομο καλείται να σταθεί περισσότερο μόνο του.
Το πολιτισμικό σοκ δεν ήταν μόνο η διαφορετική γλώσσα, το φαγητό ή οι νόμοι. Ήταν το πέρασμα:
από την υποχρέωση στην επιλογή
από την πίστη στην οικογένεια στα προσωπικά όρια
από την προσωπική γνωριμία στο επίσημο συμβόλαιο
και από το «τι θα πει η οικογένεια;» στο «τι θέλεις εσύ;»
Για πολλούς, αυτό το πέρασμα ήταν απελευθερωτικό. Για άλλους, ήταν μοναχικό. Και για τους περισσότερους, ήταν ένας συνεχής συμβιβασμός ανάμεσα σε δύο κόσμους: στον κόσμο του «εμείς» και στον κόσμο του «εγώ».
Κι εσύ, σε ποιον κόσμο ανήκεις;
Όλα τα παραπάνω δεν αφορούν μόνο χώρες και στατιστικές· αφορούν και τις σχέσεις μας με τους ανθρώπους δίπλα μας. Γι' αυτό αξίζει η ερώτηση: εσύ πιστεύεις ότι ανήκεις περισσότερο στον κόσμο του «εγώ» ή στον κόσμο του «εμείς»;
Η ερώτηση δεν είναι ρητορική. Αν ανήκεις στον κόσμο του «εμείς» —αν δηλαδή οι αποφάσεις σου περνούν συνήθως από το φίλτρο της οικογένειας, της παρέας ή του συντρόφου σου— και προσπαθήσεις να συνυπάρξεις στενά με κάποιον που ανήκει στον κόσμο του «εγώ» —που παίρνει τις αποφάσεις του μόνος του και θεωρεί φυσιολογικό να μη ρωτάει—, το πολιτισμικό σοκ είναι σχεδόν αναπόφευκτο. Ό,τι για σένα είναι φυσιολογική εγγύτητα («γιατί δεν μου το είπες πριν το αποφασίσεις;»), για τον άλλον μπορεί να μοιάζει με έλεγχο. Και το αντίστροφο: ό,τι για τον άνθρωπο του «εγώ» είναι φυσιολογική αυτονομία, για τον άνθρωπο του «εμείς» μπορεί να μοιάζει με απόσταση ή αδιαφορία. Κανείς από τους δύο δεν κάνει απαραίτητα κάτι λάθος· απλώς λειτουργούν με διαφορετικό «λειτουργικό σύστημα» σχέσεων.
Πώς καταλαβαίνεις ότι κάποιος ζει στον κόσμο του «εγώ» και όχι στον κόσμο του «εμείς» — μερικά πρακτικά σημάδια:
Πώς παίρνει αποφάσεις. Ο άνθρωπος του «εγώ» αποφασίζει και μετά ενημερώνει. Ο άνθρωπος του «εμείς» συζητά πρώτα, ακόμη κι όταν η απόφαση είναι αμιγώς δική του.
Πώς μιλάει για την οικογένειά του. Ο άνθρωπος του «εγώ» βλέπει τη σχέση με τους γονείς ή τα αδέλφια ως μία ακόμη σχέση, όχι ως υποχρέωση. Δεν νιώθει ενοχή αν βάλει πρώτα τις δικές του ανάγκες.
Πώς αντιδρά σε συμβουλή που δεν ζήτησε. Συχνά τη βλέπει ως παρέμβαση, όχι ως φροντίδα.
Πώς διαχειρίζεται τα χρήματα και τον χρόνο του. Δεν θεωρεί αυτονόητο ότι πρέπει να τα μοιράζεται ή να λογοδοτεί για αυτά σε άλλους, ακόμη και σε στενούς ανθρώπους.
Πώς μιλάει για τον εαυτό του. Χρησιμοποιεί πιο συχνά το «εγώ αποφάσισα», «εγώ θέλω», «η δική μου επιλογή» αντί για «αποφασίσαμε» ή «στην οικογένειά μας κάνουμε».
Πώς αντιμετωπίζει τα όρια. Θέτει όρια εύκολα και χωρίς μεγάλη εξήγηση, και δεν περιμένει να νιώσει ενοχή γι' αυτό.
Πώς σχεδιάζει κοινωνικές συναντήσεις. Προτιμά το ραντεβού και το πρόγραμμα από την αυθόρμητη επίσκεψη, γιατί σέβεται τον δικό του και τον ξένο προσωπικό χώρο.
Κανένα από αυτά τα σημάδια δεν είναι, από μόνο του, απόδειξη. Το πραγματικά χρήσιμο δεν είναι να «κατηγοριοποιήσεις» τον άλλον, αλλά να αναγνωρίσεις ότι η διαφορά υπάρχει, ώστε να μην την ερμηνεύεις σαν έλλειψη αγάπης ή σαν προσωπική επίθεση. Το ίδιο ισχύει και για σένα: αν καταλάβεις σε ποιον κόσμο ανήκεις περισσότερο, καταλαβαίνεις καλύτερα και τι χρειάζεσαι για να νιώσεις ασφάλεια σε μια σχέση — και τι μπορεί να χρειάζεται ο άνθρωπος απέναντί σου, ακόμη κι αν χρειάζεται το ακριβώς αντίθετο.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου